अश्रूंचा उगम डोळ्यांतून होतो की दुभंगलेल्या मनातून, हे सांगणे कठीण; पण जेव्हा एखादी उगवती कळी स्वतःचे जीवन संपवण्याचा मार्ग निवडते, तेव्हा संपूर्ण समाजमनाच्या चिंध्या होतात. सावंतवाडीच्या शांत-शीतल मोती तलावाच्या पाण्याने काल दोन तरुण जीवांचा अंतिम श्वास गिळंकृत केला, तर दुसरीकडे छत्रपती संभाजीनगरमध्ये एका मुलाच्या आत्मघाती निर्णयाने निष्पाप आई-वडिलांच्या आयुष्याचा पेटता दिवा क्षणात विझवून टाकला. तंत्रज्ञानाच्या लखलखाटात उजळणाऱ्या आजच्या जगात नात्यांची ऊब मात्र दिवसेंदिवस गोठत चालली आहे. स्क्रीनच्या लहरींवर भावनांचे खेळ मांडणाऱ्या या डिजिटल युगात नात्यांचे मूल्य केवळ एका 'लाइक' किंवा 'कमेंट'पुरते उरले आहे, आणि या भावनिक वाळवंटात होरपळणाऱ्या निष्पाप पालकांना उरलेले आयुष्य केवळ वेदनेच्या सावलीत जगावे लागत आहे.
आजची पिढी ही 'हायपर-कनेक्टेड' असूनही कमालीची एकाकी आहे. सोशल मीडियावर दाखवले जाणारे रंगीबेरंगी आणि आभासी आयुष्य आणि वास्तव यातील दरी तरुणांना तीव्र नैराश्यात ढकलत आहे. स्क्रीन टाईम प्रचंड वाढल्याने प्रत्यक्ष समोरासमोर बसून होणारा संवाद पूर्णपणे हरवला आहे. क्षणात सर्व काही मिळवण्याच्या हट्टापोटी आजच्या पिढीत अपयश पचवण्याची क्षमता आणि संयम उरलेला नाही. शेकडो फॉलोअर्सच्या गर्दीतही मनातील वेदना सांगायला हक्काचे माणूस जवळ नसणे, ही आजच्या तरुणाईची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे. या परिस्थितीला केवळ तरुणच नव्हे, तर डिजिटल युगातील अति-आभासी संस्कृती, घरातून गायब झालेला संवाद आणि नैतिक मूल्यांची घसरण ही संपूर्ण सामाजिक व्यवस्थाच जबाबदार आहे.
या भीषण वास्तवात आपल्या मुलाला सर्व सुखसोयी पुरवूनही शेवटी केवळ एकाकीपणा नशिबी येणाऱ्या पालकांनी आता अत्यंत सतर्क राहण्याची गरज आहे. स्क्रीनऐवजी मुलांच्या हृदयाशी नाते जोडणे, दररोज गॅझेट्सशिवाय त्यांच्याशी मोकळेपणाने बोलणे आणि त्यांना जज न करता त्यांचे ऐकून घेणे आवश्यक झाले आहे. यश मिळवण्यासोबतच अपयशातही खंबीरपणे कसे उभे राहायचे, हा धडा लहानपणापासूनच मुलांना दिला पाहिजे. मुलांच्या वर्तनात अचानक चिडचिड किंवा एकाकीपणा दिसल्यास संकोच न बाळगता मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घेतली पाहिजे. तंत्रज्ञान हे माणसाच्या सोयीसाठी होते, भावनांचा बळी घेण्यासाठी नाही; म्हणूनच धावत्या जगात थांबून नात्यांमधील हरवलेली ऊब पुन्हा शोधणे ही काळाची गरज आहे.
कौटुंबिक पटलावर 'संवादाचे स्वरूप' बदलले आहे. पूर्वी कुटुंबात एकत्र बसून गप्पा मारणे, सुख-दुःख वाटून घेणे आणि चुकांवर मायेने पांघरूण घालणे सहज शक्य होते. आज एकाच छताखाली राहूनही प्रत्येक सदस्याचे जग आपापल्या स्क्रीनपुरते मर्यादित झाले आहे. पालकांकडून मुलांवर असणारा अपेक्षांचा ताण आणि दुसरीकडे मुलांमध्ये असणारा 'इन्स्टंट यश' मिळवण्याचा अट्टाहास यांमुळे दोन पिढ्यांमधील दरी अधिकच रुंदावली आहे. अपयश, नकार किंवा भावनिक दुरावा पचवण्याची मानसिक क्षमता आजच्या पिढीत कमालीची घटली आहे.
या सामाजिक संकटावर मात करायची असेल, तर केवळ तंत्रज्ञानाला दोष देऊन चालणार नाही. शाळा-महाविद्यालयांमधून आणि घराघरांतून 'डिजिटल डिटॉक्स'सोबतच 'भावनिक साक्षरतेचा' अंगीकार करावा लागेल. पालकांनी मुलांचे केवळ भौतिक संगोपन न करता त्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देणे, त्यांना न घाबरता मोकळेपणाने व्यक्त होऊ देणे आणि कोणत्याही परिस्थितीत 'जीवन हे कोणत्याही समस्येपेक्षा मोठे आहे' हा विश्वास देणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे.
स्वप्नील परब
मुख्य उपसंपादक, दै. कोकणसाद
