दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्हा हा केवळ निसर्गसौंदर्य आणि जलदुर्गांसाठी प्रसिद्ध नसून, तो भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील एक प्रखर आणि झुंजार क्रांतीकेंद्र राहिला आहे. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या प्रवासात या भूमीने दिलेले योगदान अत्यंत सखोल, व्यापक आणि बलिदानाने चिंब भिजलेले आहे. महात्मा गांधींच्या आवाहनाला प्रतिसाद देत १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहात सिंधुदुर्गातील शिरोडा या गावाने इतिहास घडवला. १२ मे १९३० रोजी पूज्य आप्पासाहेब पटवर्धन, डॉ. आठवले आणि दत्तोबा देसाई यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो सत्याग्रहींनी ब्रिटिश पोलिसांच्या लाठीमाराची आणि अत्याचाराची तमा न बाळगता शिरोड्याच्या मिठागरावर धाव घेतली. गुजरातच्या दांडी यात्रेइतकाच हा 'शिरोडा सत्याग्रह' महाराष्ट्राच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरला आणि त्याने संपूर्ण कोकणात इंग्रजी सत्तेविरुद्ध असंतोषाची ज्वाला पेटवली.

१९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात आणि ऑगस्ट क्रांतीत सिंधुदुर्गाचा लढा अधिक आक्रमक आणि भूमिगत स्वरूपाचा बनला. सावंतवाडी, मालवण, कणकवली, देवगड आणि कुडाळ या भागांतील तरुणांनी सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांचा आणि दाट जंगलांचा आश्रय घेत ब्रिटिशांच्या प्रशासकीय यंत्रणेला जेरीस आणले. टेलिफोनच्या तारा तोडणे, सरकारी कार्यालयांवर छापे मारणे, टपाल सेवा ठप्प करणे आणि रेल्वे-रस्ते मार्ग रोखणे अशा गनिमी काव्याच्या मार्गांनी क्रांतिकारकांनी इंग्रज सरकारचे नाकचिटपे केले. या काळात 'कोकणचे गांधी' म्हणून ओळखले जाणारे आप्पासाहेब पटवर्धन, बॅरिस्टर नाथ पै, वासुदेव बळवंत गोगटे यांसारख्या थोर नेत्यांनी आणि हजारो निमूटपणे लढणाऱ्या कार्यकर्त्यांनी वैचारिक प्रबोधन आणि प्रत्यक्ष आंदोलनाची सांगड घालून जनमानसात स्वातंत्र्याची ऊर्मी कायम ठेवली.

सिंधुदुर्गाच्या स्वातंत्र्याच्या लढ्याचे वेगळेपण केवळ १९४७ पर्यंत मर्यादित राहिले नाही, तर त्यानंतरच्या 'गोवा मुक्ती संग्रामात' (१९६१) या जिल्ह्याने अत्यंत निर्णायक भूमिका बजावली. भारत स्वतंत्र झाला तरी शेजारील गोवा पोर्तुगीज गुलामीत होता; अशा वेळी सावंतवाडी, बांदा, दोडामार्ग आणि पत्रादेवी या सिंधुदुर्गाच्या सीमावर्ती भागांनी सत्याग्रहींची मुख्य पाठराखण केली. पत्रादेवी सीमेवर सत्याग्रहींवर झालेल्या पोर्तुगीजांच्या गोळीबारात अनेक राष्ट्रप्रेमींनी बलिदान दिले, तर सिंधुदुर्गातील जनतेने या सत्याग्रहींना अन्न, निवारा आणि वैद्यकीय मदत देऊन या संग्रामाला ताकद दिली. थोडक्यात सांगायचे तर, मिठाच्या सत्याग्रहातील प्रत्यक्ष प्रतिकार, १९४२ ची भूमिगत क्रांती, समाजसुधारणा आणि गोवा मुक्ती संग्रामातील असीम त्याग या माध्यमातून सिंधुदुर्गाने भारताच्या स्वातंत्र्यइतिहासात आपले नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले आहे.

१९४२ चे आंदोलन आणि सिंधुदुर्ग....

१९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात जेव्हा सर्व प्रमुख नेत्यांना ब्रिटिशांनी तुरुंगात डांबले, तेव्हा सिंधुदुर्गातील सामान्य जनतेने या लढ्याची सूत्रे हातात घेतली. कणकवली आणि देवगड परिसरातील गावकऱ्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात 'जंगल सत्याग्रह' पुकारला. इंग्रजांनी लादलेला जंगलांवरील कर नाकारत, स्थानिक शेतकरी ब्रिटिशांचे कायदे मोडून जंगलात लाकडे गोळा करण्यासाठी शिरले. सावंतवाडी आणि कुडाळच्या जंगल भागात भूमिगत क्रांतिकारकांना पकडण्यासाठी ब्रिटिश सैन्य पाळत ठेवून असायचे. अशा वेळी गावातील लहान मुले आणि गुराखी तरुण ब्रिटिशांच्या हालचालींची माहिती (कोड लँग्वेजमध्ये) क्रांतिकारकांपर्यंत पोहोचवण्याचे धाडसी काम करत असत.

शिरोडाचा ऐतिहासिक मिठाचा सत्याग्रह (१९३०)

गुजरातमध्ये महात्मा गांधीजींनी घेतलेल्या दांडी यात्रेच्या धर्तीवर महाराष्ट्रात मिठाच्या सत्याग्रहाचे सर्वात प्रखर केंद्र सिंधुदुर्गातील शिरोडा (वेंगुर्ला तालुका) बनले.

१) १२ मे १९३० ची घटना: आप्पासाहेब पटवर्धन, डॉ. आठवले, आणि दत्तोबा देसाई यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो सत्याग्रहींनी शिरोडा येथील मिठागरावर धडक दिली.

२) ब्रिटिश अत्याचाराला चोख प्रत्युत्तर: ब्रिटिश पोलिसांनी लाठीमार केला, गोळीबार केला आणि बेछूट अमानुष अत्याचार केले. परंतु, सत्याग्रहींनी मोठ्या धैर्याने मिठाची उचल केली आणि इंग्रजी हुकूमशाहीला उघडे पाडले.

३) हा लढा संपूर्ण महाराष्ट्रात स्वातंत्र्यलढ्याची मशाल पेटवणारा ठरला.

सिंधुदुर्ग आणि कोकणातील रणरागिणी

कमलाबाई पाटणकर (कणकवली / मालवण)

त्यांनी १९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला. परदेशी मालावर बहिष्कार, दारूबंदी आणि प्रभातफेऱ्यांचे नेतृत्व त्यांनी केले. पोलिसांच्या लाठीमाराची तमा न बाळगता त्या आंदोलनात आघाडीवर राहिल्या.

सुमतीबाई पंडित

मालवण आणि आसपासच्या भागात महिलांना संघटित करून स्वातंत्र्याची विचारसरणी घरोघरी पोहोचवण्यात त्यांचे मोठे योगदान होते. राष्ट्रीय आंदोलनात त्यांनी तुरुंगवासही भोगला.

लक्ष्मीबाई नाईक (वेंगुर्ला)

शिरोडा मिठाच्या सत्याग्रहादरम्यान आणि त्यानंतरच्या चळवळींमध्ये महिला सत्याग्रहींची तुकडी तयार करण्यात आणि त्यांना आंदोलनाच्या मैदानात उतरवण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

ताराबाई मोडक

स्वातंत्र्यलढ्यासोबतच ठाणे-पालघर आणि कोकणातील आदिवासी व ग्रामीण महिलांमध्ये शिक्षणाची व जनजागृतीची मशाल पेटवण्याचे कार्य त्यांनी केले.

लीलाताई अलवणी

भूमिगत क्रांतिकारकांना अन्न, निवारा देणे आणि इंग्रजी पोलिसांची नजर चुकवून महत्त्वाचे गुप्त संदेश एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवण्याचे धोकेदायक काम त्यांनी लीलया पार पाडले.

वैचारिक आणि क्रांतिकारी विचारसरणीचे उगमस्थान

१) कोकणने भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला सर्वात मोठी देणगी दिली ती म्हणजे ‘वैचारिक नेतृत्व’. ब्रिटिश सत्तेची पाळेमुळे विचारसरणीच्या पातळीवर उपटून टाकणारे अनेक धुरंधर नेते या मातीने देशाला दिले:

२) लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (रत्नागिरी): "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच" ही वज्रगर्जना करून संपूर्ण देशाला आंदोलनाच्या मैदानात उतरवणारे लोकमान्य टिळक कोकणचे सुपुत्र होते. त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंतीच्या माध्यमातून जनजागृतीचे अभूतपूर्व कार्य केले.

३) स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर: अंदमानच्या काळ्या पाण्याची सजा भोगल्यानंतर सावरकरांना रत्नागिरीत स्थानबद्ध करण्यात आले होते. येथे त्यांनी अस्पृश्यता निवारण, पतित पावन मंदिर निर्मिती आणि सामाजिक क्रांतीचे कार्य करून स्वातंत्र्यलढ्याला वैचारिक धार आणली.

४) महर्षी धोंडो केशव कर्वे आणि न्यायमूर्ती रानडे: सामाजिक सुधारणांशिवाय राजकीय स्वातंत्र्य अपूर्ण आहे, या विचारातून महिला शिक्षण आणि समाजसुधारणेचा पाया कोकणच्या या सुपुत्रांनी रचला.

स्‍वप्‍नील परब / सिंधुदुर्ग