१९८० साल... वय अवघं १०-१२ वर्षांचं... आणि समोर सुरू होतं एका चित्रपटाचं शूटिंग. तेव्हा ना चित्रपटसृष्टीची फारशी माहिती होती, ना कलाकारांच्या मोठेपणाची जाणीव. मात्र गावात आलेले कलाकार, कॅमेरे, शूटिंगची लगबग आणि त्याभोवती जमणारी गर्दी हे सगळं बालमनाला आकर्षित करणारं होतं. आज इतक्या वर्षांनी मागे वळून पाहताना जाणवतं की, त्या काळात नकळत माझ्या डोळ्यांसमोर मराठी चित्रपटसृष्टीतील एका महत्त्वाच्या पर्वाची आठवण साठत होती. आज नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी समोर आली आणि त्या सगळ्या आठवणी पुन्हा जाग्या झाल्या.

१९८० मध्ये कोल्हापूर जिल्ह्यातील कोवाड गावात ‘भालू’ या चित्रपटाचं चित्रीकरण सुरू होतं. रणजीत देसाई यांच्या वाड्याच्या परिसरात आणि गावातील विविध ठिकाणी चित्रपटाचे प्रसंग चित्रित केले जात होते. विशेष म्हणजे रणजीत देसाई यांचा वाडा आमच्या घरासमोरच होता. त्यामुळे चित्रपटाच्या शूटिंगशी आमचा संबंध हा केवळ प्रेक्षक म्हणून नव्हता; त्या काळात आम्ही त्या वातावरणाचा एक भागच झालो होतो.

त्या वेळी मी लहान होतो. परिस्थितीही बेताची होती. रणजीत देसाई यांच्या वाड्यात छोटी-मोठी कामं करत होतो आणि त्याचबरोबर शिक्षणही सुरू होतं. रणजीत देसाई आमच्यासाठी ‘दादा’ होते, तर माधवी देसाई म्हणजे आपुलकीच्या ‘वहिनी’. वाड्यात पाणी देणे, चहा देणे अशी कामं करताना त्यांच्याशी एक वेगळाच जिव्हाळ्याचा संबंध निर्माण झाला होता. तेव्हा त्या गोष्टींचं मोठेपण कळत नव्हतं; मात्र आज त्या आठवणी आयुष्यातील अनमोल ठेवा वाटतात.

गावात चित्रपटाचं शूटिंग म्हणजे उत्सवच

‘भालू’ चित्रपटाच्या शूटिंगची बातमी गावात पसरताच संपूर्ण गावात उत्सुकतेचं वातावरण निर्माण झालं होतं. नाना पाटेकर, निळू फुले, रंजना यांसारखे कलाकार गावात आले होते. त्या काळात आजच्यासारखी कलाकारांच्या भोवती मोठी सुरक्षा व्यवस्था, व्हॅनिटी व्हॅन किंवा स्टारडमची भिंत नव्हती. कलाकार गावकऱ्यांमध्ये सहज मिसळायचे. मुलं त्यांच्या भोवती फिरायची आणि गावकरीही त्यांच्याशी मोकळेपणाने संवाद साधायचे.

आमच्यासारख्या मुलांसाठी तर हा सगळा अनुभव विलक्षण होता. शूटिंग कुठे सुरू आहे, आज कोणता कलाकार आला आहे, काय दृश्य चित्रित होणार आहे, हे पाहण्यासाठी आम्ही उत्सुकतेने तिथे पोहोचायचो.

आज नाना पाटेकर यांचं नाव घेतलं की त्यांच्या अभिनयातील अनेक भूमिका डोळ्यांसमोर येतात. मात्र माझ्या आठवणीतले नाना यापेक्षा वेगळे आहेत. तेव्हा ते आमच्यासाठी ‘मोठे अभिनेते’ नव्हते. ते आमच्या गावात आलेले कलाकार होते. त्यांना जवळून पाहता आलं, त्यांचा गावातील वावर पाहता आला, हीच आमच्यासाठी मोठी गोष्ट होती.

ताम्रपर्णी नदीवरील तो थरारक प्रसंग

‘भालू’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणातील एक प्रसंग आजही माझ्या डोळ्यांसमोर तसाच उभा राहतो. कोवाड येथील ताम्रपर्णी नदीवरील जुन्या पुलावर बैलगाडी खाली कोसळण्याचा थरारक प्रसंग चित्रित केला जात होता.

चित्रपटाच्या कथानकात नाना पाटेकर यांनी साकारलेल्या रंगारावने उमा भेंडे आणि प्रकाश भेंडे यांच्या हत्येचा कट रचलेला असतो. त्याच कथानकातील हा महत्त्वाचा प्रसंग होता. पुलावर सुरू असलेलं ते शूटिंग पाहण्यासाठी मोठी गर्दी जमली होती. आम्हीही त्या गर्दीत उभे राहून हे सगळं पाहत होतो.

तेव्हा कॅमेरा कसा चालतो, दृश्य कसं चित्रित केलं जातं, दिग्दर्शक कलाकारांना कशा सूचना देतो, याची फारशी कल्पना नव्हती. पण बैलगाडी नदीत कोसळण्याचा तो प्रसंग आणि त्यानंतर घडणाऱ्या घटना बालमनावर कायमच्या कोरल्या गेल्या.

चित्रपटातील ‘भालू’ हा कुत्राही त्या काळातील आठवणींचा महत्त्वाचा भाग आहे. हा साधासुधा कुत्रा नव्हता. तो रणजीत देसाई यांचा लाडका पाळीव कुत्रा होता आणि त्यांच्या कोवाड येथील वाड्यातच राहत असे. त्याची हुशारी आणि मालकावरील निष्ठा पाहूनच त्याला चित्रपटात महत्त्वाची भूमिका मिळाली होती.

चित्रपटात त्याने साकारलेले प्रसंग आजही आठवले की त्या काळातील शूटिंगचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते. एवढेच नव्‍हे तर दादांचा आणखी एक कुत्रा होता.. त्‍याला आम्‍ही ‘सॅन्‍डी’ नावाने संबोधत होतो.. तोही कुत्रा या चित्रपटात होता.. ताे नाना पाटेकर यांचा कुत्रा म्‍हणून भूमिका पार पाडली आहे. 

त्या काळातील कलाकार आणि आजची आठवण

आज चित्रपटसृष्टी खूप बदलली आहे. कलाकारांच्या भोवती असलेली व्यवस्था, प्रसिद्धी वाढली आहे. मात्र १९८०च्या त्या काळात कलाकार गावात आले की ते गावातीलच एक व्यक्ती वाटायचे. मुलांशी बोलायचे, गावकऱ्यांमध्ये मिसळायचे.

त्या काळात मी नाना पाटेकर यांना जवळून पाहिलं. पुढे त्यांच्या अभिनयाने मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत त्यांनी स्वतःचं वेगळं स्थान निर्माण केलं. अनेक भूमिका त्यांनी अजरामर केल्या. पडद्यावर ते कधी कठोर, कधी आक्रमक, कधी संवेदनशील तर कधी अंतर्मुख दिसले.

मात्र माझ्या स्मरणातला नाना हा त्या सगळ्या भूमिकांपेक्षा वेगळा आहे. माझ्या बालपणीच्या आठवणीतला नाना म्हणजे कोवाडच्या वाड्यात शूटिंग करणारा, गावकऱ्यांमध्ये वावरणारा आणि आमच्यासारख्या मुलांच्या कुतूहलाचा विषय बनलेला एक कलाकार.

नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी समोर आली आणि मन पुन्हा त्या १९८०च्या दिवसांत गेलं. रणजीत देसाईंचा वाडा, त्यासमोरचं आमचं घर, वाड्यातील ये-जा, शूटिंग पाहण्यासाठी जमलेली गर्दी, कलाकारांची लगबग, ताम्रपर्णी नदीवरील जुना पूल आणि त्या सगळ्याकडे कुतूहलाने पाहणारा १०-१२ वर्षांचा मी...

त्या काळातील अनेक माणसं आज हयात नाहीत. अनेक वास्तू बदलल्या. अनेक प्रसंग आठवणींच्या पडद्याआड गेले. पण काही क्षण मात्र काळाच्या ओघातही पुसले जात नाहीत.

आज नाना पाटेकर आपल्यात नाहीत. मात्र त्यांच्या जाण्याने माझ्या बालपणातील एक संपूर्ण काळ पुन्हा डोळ्यांसमोर आला आहे. त्या काळात त्यांना पाहणं, त्यांच्या शूटिंगचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणं आणि रणजीत देसाई यांच्या वाड्याशी असलेलं आमचं नातं—या सगळ्या आठवणी आज अधिकच मौल्यवान वाटत आहेत.

आज अनेक जण नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची, त्यांच्या गाजलेल्या भूमिकांची आणि त्यांच्या कारकिर्दीची आठवण काढत असतील. माझ्यासाठी मात्र नाना पाटेकर यांची आठवण एका वेगळ्याच क्षणाशी जोडलेली आहे.

१९८० साल... कोवाड गाव... रणजीत देसाईंचा वाडा... आणि त्या वाड्यासमोर उभा असलेला १०-१२ वर्षांचा मी. त्या बालपणीच्या डोळ्यांनी पाहिलेला नाना आजही तसाच आठवतो. काळ पुढे गेला, नाना मोठे कलाकार झाले आणि लाखो-करोडो प्रेक्षकांच्या मनात त्यांनी स्थान निर्माण केलं. पण माझ्या आठवणींच्या विश्वात ते आजही त्या कोवाडच्या वाड्यातच आहेत. पडद्यावरचा महान अभिनेता म्हणून नव्हे, तर बालपणी आपल्या गावात प्रत्यक्ष पाहिलेला तो साधा कलाकार म्हणून.

लक्ष्‍मण आडाव
उपसंपादक, दै. कोकणसाद