पाच वर्षांतील सर्वात कमी जूनमधील पाऊस; भात लागवड रखडली, धरणसाठाही चिंताजनक पातळीवर

सिंधुदुर्गनगरी : कोकणातील अतिवृष्टीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात यंदाचा जून महिना अपेक्षेपेक्षा अत्यंत कोरडा ठरला आहे. जून महिन्याची सरासरी ८८० मिलीमीटर पर्जन्यमान असताना यंदा केवळ ५०७.३ मिलीमीटर पावसाची नोंद झाली. परिणामी सरासरीच्या तुलनेत ४२.३५ टक्के पावसाची तूट निर्माण झाली असून, गेल्या पाच वर्षांतील हा सर्वात कमी जूनमधील पाऊस ठरला आहे. या परिस्थितीचा थेट परिणाम खरीप हंगाम, भात लागवड, धरणांतील पाणीसाठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होऊ लागला आहे.

जून महिन्यात दमदार पावसाऐवजी अधूनमधून हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या सरी कोसळल्याने जिल्ह्यातील बहुतांश भागात शेतीची कामे अपेक्षित वेगाने होऊ शकली नाहीत. अनेक ठिकाणी भाताच्या रोपवाटिका तयार असल्या, तरी लागवडीसाठी आवश्यक असलेले पाणी उपलब्ध नसल्याने शेतकऱ्यांना प्रतिक्षाच करावी लागत आहे. जुलैच्या पहिल्या पंधरवड्यात समाधानकारक पाऊस न झाल्यास उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता कृषी क्षेत्रातून व्यक्त होत आहे.

पाच वर्षांतील सर्वात कोरडा जून- गेल्या पाच वर्षांच्या तुलनेत यंदाचा जून महिना पर्जन्यमानाच्या बाबतीत सर्वात खालच्या स्तरावर राहिला आहे. २०२१ मध्ये जून महिन्यात तब्बल १०३१.१ मिमी (११७.२० टक्के) पाऊस झाला होता. त्यानंतर २०२२ मध्ये ७८५.८ मिमी, २०२३ मध्ये ८०३.५ मिमी, २०२४ मध्ये ७९४.९ मिमी, तर २०२५ मध्ये ६७३.५ मिमी पाऊस झाला होता. मात्र यंदा पाऊस थेट ५०७.३ मिमीपर्यंत घसरल्याने पावसाची सातत्याने कमी होत चाललेली स्थिती स्पष्ट झाली आहे.

विशेष म्हणजे यंदा जून महिन्यात जिल्ह्याला सरासरीच्या केवळ ५७.६५ टक्के पाऊस मिळाला आहे. त्यामुळे पावसावरील संपूर्ण अवलंबित्व असलेल्या खरीप शेतीसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.

धरणांतील पाणीसाठाही घटला- कमी पावसाचा परिणाम जिल्ह्यातील धरणांवरही स्पष्टपणे दिसून येत आहे. दोन मोठ्या प्रकल्पांमध्ये केवळ २२.५९ टक्के पाणीसाठा उपलब्ध आहे. गेल्या वर्षी याच काळात हा साठा ६५.८९ टक्के होता. म्हणजेच मोठ्या धरणांतील साठ्यात मोठी घट झाली आहे.

जिल्ह्यातील तीन मध्यम प्रकल्पांमध्ये ५०.१२ टक्के पाणीसाठा असून, हा मागील दोन वर्षांच्या तुलनेत काहीसा समाधानकारक आहे. मात्र २९ लघु पाटबंधारे प्रकल्पांमध्ये केवळ २४.२६ टक्के साठा असल्याने लहान सिंचन योजनांवर अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये चिंता वाढली आहे.

गेल्यावर्षी १४ धरणे भरली; यंदा एकही नाही- गेल्या वर्षी जूनअखेरीस जिल्ह्यातील १४ धरणांनी शंभर टक्के पाणीसाठा गाठला होता. त्यामुळे खरीप हंगामाला पुरेसे पाणी उपलब्ध झाले होते. यंदा मात्र जून संपल्यानंतरही एकाही धरणाने पूर्ण क्षमतेचा साठा गाठलेला नाही. त्यामुळे पुढील पावसावरच जलसाठ्याचे आणि पाणी नियोजनाचे भवितव्य अवलंबून आहे.

भात शेतीसमोर मोठे संकट- सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील खरीप हंगामाचा कणा असलेल्या भात शेतीवर यंदाच्या पावसाच्या तुटीचे गंभीर परिणाम दिसू लागले आहेत. अनेक शेतकऱ्यांनी रोपवाटिका तयार केल्या असल्या, तरी शेतात पुरेसे पाणी नसल्याने लागवड रखडली आहे. काही ठिकाणी लागवड सुरू झाली असली तरी तिचा वेग अत्यंत मंद आहे.

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, जुलैच्या पहिल्या पंधरवड्यात मुसळधार आणि सातत्यपूर्ण पाऊस झाला, तर परिस्थिती सुधारू शकते. अन्यथा लागवड उशिरा होऊन उत्पादन घटण्याची शक्यता आहे. कृषी विभागानेही आता जुलै महिन्यातील पर्जन्यमानावर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे.

हवामान बदलाचे संकेत?- गेल्या काही वर्षांपासून जून महिन्यातील पावसाचे स्वरूप बदलत असल्याचे चित्र दिसत आहे. पावसाची सुरुवात उशिरा होणे, कमी दिवसांत अतिवृष्टी होणे किंवा दीर्घ खंड पडणे, अशी परिस्थिती वारंवार निर्माण होत आहे. त्यामुळे कृषी नियोजन, जलसंधारण आणि पाणी व्यवस्थापनाला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

यंदाचा जून महिना सिंधुदुर्गसाठी केवळ पावसाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित नसून, शेती, जलसाठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला सावध करणारा ठरला आहे. आता संपूर्ण जिल्ह्याच्या नजरा जुलै महिन्यातील पावसाकडे लागल्या असून, त्यावरच खरीप हंगामाचे भवितव्य आणि धरणांतील पाणीसाठ्याचे चित्र अवलंबून राहणार आहे.

---

ठळक बाबी

जून महिन्याची सरासरी: ८८० मिमी

यंदाचा पाऊस: ५०७.३ मिमी

पावसाची तूट: ४२.३५%

सरासरीच्या तुलनेत प्राप्त पाऊस: ५७.६५%

पाच वर्षांतील सर्वात कमी जूनमधील पर्जन्यमान

मोठ्या धरणांतील साठा: २२.५९%

मध्यम प्रकल्पांतील साठा: ५०.१२%

लघु प्रकल्पांतील साठा: २४.२६%

भात लागवड मंदावली; जुलैतील पावसावर खरीप हंगामाचे भवितव्य अवलंबून