Mahatma Gandhi Jayanti : २ ऑक्टोबर रोजी संपूर्ण जग महात्मा गांधींची १५७ वी जयंती साजरी करत आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात महात्मा गांधींचे योगदान अतुलनीय आहे, पण या महात्म्याचे कोकणाशी, विशेषतः सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांशी असलेले नाते अत्यंत दृढ आणि प्रेरणादायी होते.

गांधीजींच्या विचारसरणीचा कोकणातील सामाजिक पुनर्रचना, अस्पृश्यता निवारण आणि खादी चळवळीवर खोल प्रभाव पडला. १९२४ मध्ये अंदमानमधून सुटका झाल्यानंतर, ब्रिटिश सरकारने स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांना रत्नागिरीत स्थानबद्ध केले होते. त्यांना राजकीय हालचालींवर पूर्ण बंदी होती, त्यामुळे त्यांनी आपले संपूर्ण लक्ष सामाजिक सुधारणांवर आणि अस्पृश्यता निवारणावर केंद्रित केले होते.

१ मार्च १९२७ रोजी महात्मा गांधी रत्नागिरी दौऱ्यावर असताना, सावरकर आजारी असल्याची माहिती त्यांना मिळाली. गांधीजी स्वतः त्यांच्या प्रकृतीची चौकशी करण्यासाठी आणि सदिच्छा भेट देण्यासाठी रत्नागिरीतील सावरकरांच्या निवासस्थानी गेले.

गांधीजींनी सावरकरांना 'सत्यप्रेमी' असे संबोधले. गांधीजी म्हणाले, "आपल्यात वैचारिक मतभेद असले, तरी सत्यासाठी आणि देशासाठी प्राण पणाला लावण्याची तुमची तयारी मला ठाऊक आहे आणि त्याबद्दल मला तुमच्याविषयी नितांत आदर आहे." सावरकरांनीही गांधीजींचे आभार मानत त्यांचा आदरपूर्वक पाहुणचार केला. या भेटीत मुख्यत्वे हिंदू धर्मातील जातीभेद आणि अस्पृश्यता निर्मूलनावर सविस्तर चर्चा झाली.

सावरकरांनी कोकणात सुरू केलेल्या 'पतित पावन मंदिर' आणि सहभोजन चळवळीची गांधीजींनी प्रशंसा केली. हा प्रसंग एकाच वेळी दोन भिन्न टोकांच्या विचारसरणींचे नेतृत्व करणाऱ्या महान नेत्यांमधील वैचारिक परिपक्वता दर्शवतो. या भेटीची सविस्तर नोंद गांधीजींनी त्यांच्या 'यंग इंडिया' या वृत्तपत्रात १७ मार्च १९२७ च्या अंकात प्रसिद्ध केली होती.

रत्नागिरीहून पुढे प्रवास करत महात्मा गांधी  वेंगुर्ला येथे पोहोचले. तिथे गांधीजींचे भव्य आणि जंगी स्वागत करण्यात आले.त्‍यावेळी सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी अखंड रत्‍नागिरी जिल्‍हा अस्‍तित्‍वात होता. वेंगुर्ल्यातील प्रसिद्ध 'सेंट ल्युक्स हॉस्पिटल'चे तत्कालीन अमेरिकन मिशनरी डॉक्टर, डॉ. रॉबर्ट गोहीन यांनी गांधीजींच्या सन्मानार्थ एक जाहीर सभा आयोजित केली होती.

डॉ. गोहीन यांना गांधीजींचा सत्कार करायचा होता, म्हणून त्यांनी गांधीजींना भेट देण्यासाठी एक अतिशय सुंदर आणि मौल्यवान 'चांदीचा करंडक' तयार करून घेतला होता. जेव्हा त्यांनी तो करंडक गांधीजींना सुपूर्द केला, तेव्हा गांधीजींनी हसून डॉ. गोहीन यांना सांगितले की, "मी या चांदीच्या वस्तूचे काय करू? मला देशाच्या स्वातंत्र्य चळवळीसाठी आणि खादी प्रसारासाठी पैशांची (रोख रकमेची) नितांत गरज आहे.

" गांधीजींनी त्या भरलेल्या सभेतच तो चांदीचा करंडक लिलावात काढला. लोकांनी चळवळीला मदत म्हणून त्या करंडकावर मोठ्या बोली लावल्या. अखेर एका स्थानिक देशभक्ताने तो करंडक मोठी रक्कम देऊन विकत घेतला.

गोळा झालेली सर्व रक्कम गांधीजींनी 'खादी आणि स्वराज्य फंड'मध्ये जमा केली. गांधीजींच्या या विचारांनी आणि त्यागाच्या भावनेने डॉ. गोहीन इतके प्रभावित झाले की, त्यांनी पुढे जाऊन १९२७ मध्येच वेंगुर्ला येथे अस्पृश्यांसाठी (तथाकथित वंचित घटकांसाठी) एक शाळा सुरू केली.

या दौऱ्यामुळे तत्कालीन अखंड रत्नागिरी जिल्ह्यात (रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग) देशप्रेमाची एक मोठी लाट निर्माण झाली. गांधीजींनी रत्नागिरीत केलेल्या भाषणात स्पष्ट केले होते की, जोपर्यंत आपण आपल्याच बांधवांना अस्पृश्य मानणे सोडत नाही, तोपर्यंत आपल्याला स्वातंत्र्य मागण्याचा नैतिक अधिकार नाही. या दौऱ्याने कोकणातील स्थानिक नेत्यांना आणि जनतेला संघटित केले, ज्याची परिणती पुढे १९३० च्या शिरोडा मिठाच्या सत्याग्रहात दिसून आली.

गांधीजींनी १२ मार्च १९३० रोजी 'दांडी यात्रा' काढून मिठाचा सत्याग्रह सुरू केला. या सत्याग्रहाचा वणवा कोकणात तीव्रतेने पसरला. १२ मे १९३० रोजी सिंधुदुर्गातील शिरोडा (वेंगुर्ला) येथे ऐतिहासिक मिठाचा सत्याग्रह झाला. अप्पासाहेब पटवर्धन, डॉ. आठवले आणि हजारो सत्याग्रहींनी ब्रिटिशांचा लाठीहल्ला सहन करत मिठाचा कायदा मोडला.

दांडी यात्रेच्या धर्तीवर महाराष्ट्रात झालेला हा सर्वात मोठा मिठाचा सत्याग्रह मानला जातो. कोकण आणि महात्मा गांधी यांचे नाते केवळ राजकीय सभांपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचे नाते होते. कोकणातील भौगोलिक दुर्गमता आणि आर्थिक मागासलेपण दूर करण्यासाठी गांधीजींनी 'खादी' आणि 'ग्रामोद्योग' हाच सर्वोत्तम मार्ग मानला होता.

लेखक : स्‍वप्‍नील परब