सिंधुदुर्ग : पोहे म्हणजे केवळ पदार्थ नाही, ती कोकणची ओळख आहे. नव्या भाताचे पोहे हे दिवाळीच्या पहिल्या सकाळचे मानाचे पान आहे. दिवाळीच्या पहिल्या दिवशी घराघरांत तयार होणारे गोड पोहे ही केवळ खाद्यपरंपरा नसून कोकणी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. मात्र, यंदा या परंपरेवर निसर्गाच्या लहरीपणाचे सावट आले आहे. हंगामाच्या सुरुवातीला दुष्काळसदृश परिस्थिती आणि भात कापणीच्या ऐनवेळी झालेल्या अवकाळी पावसामुळे भात उत्पादनात घट झाली आहे. परिणामी, यंदा गावठी पोह्यांचे दर वाढण्याची शक्यता असून सर्वसामान्यांच्या दिवाळी फराळाचे बजेटही कोलमडण्याची चिन्हे आहेत.

गावठी पोह्यांची गोडी आणि कोकणच्या डोळ्यातले पाणी

दिवाळी जवळ आली की कोकणातल्या घराघरांत एक वेगळीच लगबग सुरू होते. अंगण सारवले जाते, आकाशकंदील लागतात, फराळाचे डबे भरले जातात. पण या सगळ्यात एक सुगंध असा आहे जो इतर कशानेही भरून निघत नाही. तो म्हणजे गिरणीतून ताज्या कांडलेल्या नव्या भाताच्या पोह्यांचा सुगंध. आजी, आई, काकू या सगळ्यांच्या हातांनी जपलेली ही परंपरा आज सिंधुदुर्गातल्या गावोगावी तशीच जिवंत आहे. पण यंदा या सुगंधाला चिंतेची किनार लागली आहे.

जेव्हा शेत हसले नाही

वर्षभर शेतकरी या दिवसाची वाट पाहतो. पेरणीपासून कापणीपर्यंत प्रत्येक दिवस आशेवर काढलेला असतो. आभाळाकडे बघून प्रार्थना केलेली असते आणि मातीला आपले घाम वाहिलेले असतात. यंदा मात्र निसर्गाने त्याची परीक्षाच घेतली. हंगामाच्या सुरुवातीला दुष्काळसदृश स्थिती होती. जीव मुठीत धरून त्याने पीक जगवले, आणि जेव्हा कापणीची वेळ आली, तेव्हा अवकाळी पावसाने घात केला.

ज्या भाताच्या लोंब्या सोन्यासारख्या डोलत होत्या, त्या शेतात आडव्या झाल्या. अनेक महिन्यांची मेहनत पाण्यात गेली. ते दृश्य पाहून शेतकऱ्याच्या मनात काय तुटले असेल, हे शब्दांत सांगणे कठीण आहे. हाताशी आलेला घास निसर्गाने हिरावून घेतला, तरीही तो गप्प राहतो, कारण त्याला पुन्हा उभे राहण्याची सवय आहे.

चव फक्त जिभेची नसते

आज आपण एकविसाव्या शतकात आहोत. दुकानात रेडिमेड पोहे सहज मिळतात, पिशवी उघडली की काम संपते. तरीही कोकणी माणूस गिरणीकडेच धाव घेतो. कारण स्वतःच्या शेतातला भात, स्वतःच्या गावच्या गिरणीत कांडलेला आणि स्वतःच्या घरात आणलेल्या पोह्यामध्ये यात एक वेगळीच ऊब आहे. ती बाजारात मिळत नाही. म्हणूनच मुंबईत राबणारा चाकरमानी दिवाळीसाठी सहाशे ते साडेसहाशे किलोमीटरचा प्रवास करून गावी येतो. वर्षभर शहरातल्या गर्दीत, लोकल आणि ऑफिसच्या धावपळीत हरवलेला चाकरमानी या एका दिवसासाठी आपल्या मुळाशी परततो. अंगणात पाऊल ठेवताच आईच्या डोळ्यांत पाणी येते आणि पहिल्या दिवशीच्या ताटात गोड पोहे वाढले जातात. तो घास केवळ पोटासाठी नसतो, तो वर्षभराच्या दुराव्याची भरपाई असतो.

यंदाच्या ताटातली उणीव

यंदा हे पोहे थोडे महाग असतील. कदाचित त्यांच्या गोडव्यात थोडी कमतरता भासेल, कारण ते पिकवणाऱ्या हातांच्या मनात समाधान कमी आहे. मोठ्या अपेक्षेने पिकवलेले पीक जेव्हा निम्मे उरते, तेव्हा त्या ताटातली गोडी कमी वाटणारच. ज्याने वर्षभर कष्ट केले, त्यालाच सणाचा आनंद मनमोकळेपणाने घेता येत नसेल, तर हे आपल्या सर्वांसाठी विचार करण्याजोगे आहे.

सर्वसामान्य कुटुंबांसाठीही हा काळ सोपा नाही. महागाई आधीच जड झाली आहे, त्यात सणाचा खर्च. फराळाचे ताट सजवताना हिशेब करावा लागतो, हीच खरी खंत आहे. परंपरा जपायची की खिशाचा विचार करायचा, असा पेच अनेक घरांमध्ये आज आहे.

आता तरी जागे होऊया

हे संकट केवळ यंदाच्या पोह्यांपुरते नाही. हवामानाचा लहरीपणा आता दरवर्षीचा अनुभव बनत चालला आहे. आज अवकाळी पाऊस आहे, उद्या आणखी काही. प्रत्येक वेळी शेतकऱ्याने एकट्याने हे सोसायचे का? अवकाळी पावसाने झालेल्या नुकसानीचे पंचनामे वेळेत व्हावेत आणि भरपाई कागदावर न राहता शेतकऱ्याच्या हातात पडावी ही त्याची रास्त अपेक्षा आहे. छोट्या गिरणमालकांना वाढत्या खर्चात दिलासा मिळायला हवा.

कोकणातील भातशेतीसाठी दीर्घकालीन पीकविमा आणि बदलत्या हवामानात टिकणारी बियाणी यांचा विचार गांभीर्याने व्हायला हवा. अन्नदात्याला सणाच्या दिवशीच काळजी करावी लागत असेल, तर आपली व्यवस्था कुठेतरी कमी पडत आहे, हे मान्य करावेच लागेल.  

सगळी संकटे असूनही गिरण्यांसमोरच्या रांगा कमी झालेल्या नाहीत. हीच कोकणी माणसाची खरी ताकद आहे. निसर्गाने हिरावले, तरी तो परंपरा सोडत नाही. तो हसत उभा राहतो, कारण त्याला माहीत आहे की हीच माती पुन्हा देईल. या दिवाळीत जेव्हा आपण पोह्यांचे पहिले घास घेऊ, तेव्हा एक क्षण त्या शेतकऱ्याची आठवण काढूया, ज्याने आपल्या ताटात ही गोडी आणली. त्याच्या पाठीशी उभे राहणे हेच या सणाचे खरे सार आहे. दिवे लावायचे ते फक्त घरात नव्हे, तर त्याच्या आयुष्यातही प्रकाश पडावा यासाठी.