कुडाळ : कोणत्याही शहराच्या विकासाचे मोजमाप तिथल्या सिमेंटच्या रस्त्यांवरून किंवा आलिशान इमारतींवरून केले जाते. परंतु, खऱ्या अर्थाने सुसंस्कृत समाज आणि प्रगल्भ प्रशासन कशाला म्हणतात, याचे उत्तम उदाहरण सध्या कुडाळमध्ये पाहायला मिळत आहे. कुडाळ नगरपंचायतीने शहराच्या स्मशानभूमीमध्ये भगवान शंकराची भव्य मूर्ती उभारून केवळ सौंदर्यीकरणाचा प्रयत्न केलेला नाही, तर एका अत्यंत संवेदनशील आणि अध्यात्मिक कार्यातून जनसामान्यांच्या मनाला उभारी देण्याचा एक प्रेरणादायी पायंडा पाडला आहे.
स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सहसा पाणी, वीज, स्वच्छता आणि रस्ते यांसारख्या पायाभूत सुविधांची अपेक्षा केली जाते. मात्र, कुडाळ नगरपंचायतीने या चौकटीबाहेर जाऊन एक पाऊल पुढे टाकले आहे. मृत्यू हे जीवनाचे अंतिम सत्य आहे, हे जाणून त्या क्षणी होणाऱ्या दुःखाला सावरून घेण्यासाठी एका शांत, दैवी वातावरणाची गरज असते. नगरपंचायतीच्या पदाधिकाऱ्यांनी आणि प्रशासनाने स्मशानभूमीसारख्या ठिकाणी भगवान शंकराची मूर्ती बसवून दाखवलेली ही दूरदृष्टी वाखाणण्याजोगी आहे.
विकास कामांमध्ये 'मानसिक स्वास्थ्य' आणि 'संस्कृतीचे संवर्धन' या गोष्टींकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते. परंतु, कुडाळ नगरपंचायतीने हा उपक्रम राबवून हे सिद्ध केले आहे की, प्रशासन केवळ भौतिक विकासासाठी नसून, समाजाच्या भावनिक आणि आध्यात्मिक गरजा ओळखून कार्य करण्यासाठी कटिबद्ध आहे. हा उपक्रम म्हणजे प्रशासकीय संवेदनशीलतेचा एक उत्तम नमुना आहे.
भारतीय संस्कृतीत भगवान शंकराला 'स्मशानवासी' म्हटले जाते. यामागे एक खोल तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. ज्या ठिकाणी जगाचा संपूर्ण अहंकार गळून पडतो, जिथे नात्यांची गुंतागुंत संपते आणि जिथे फक्त 'सत्य' उरते, त्या स्मशानात शिव विराजमान आहेत. कुडाळच्या स्मशानभूमीत स्थापित केलेली ही मूर्ती आपल्याला नश्वरतेची जाणीव करून देते. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपल्या आप्ताला निरोप देण्यासाठी स्मशानभूमीत येते, तेव्हा त्यांचे मन विचलित झालेले असते. अशा वेळी समोर शंकराचे ध्यानस्थ, स्थिर आणि अढळ रूप पाहून मनाला आपोआपच शांतता मिळते. ही मूर्ती केवळ पाषाणातून घडवलेली कलाकृती नसून, ती दुःखाच्या सागरात बुडणाऱ्या व्यक्तीसाठी एक आशेचा किरण आहे. मृत्यूला भीतीचे रूप न मानता, त्याला एक नैसर्गिक प्रक्रिया म्हणून स्वीकारण्याची दृष्टी ही मूर्ती आपल्याला देते.
या मूर्तीचे आध्यात्मिक महत्त्व स्पष्ट करताना, आदिशंकराचार्यांच्या परंपरेतील भाव आपल्या मनात जागृत होतो. या मूर्तीची प्रतिष्ठापना आणि तिची उपस्थिती हे परिसराच्या ऊर्जेला सकारात्मक वळण देणारी आहे. या मूर्तीचे सार्थ महत्त्व या श्लोकातून दिसून येते:
श्लोक:
"श्मशाने च वसन्तं, नमामि शङ्करं प्रभुम्।
मृत्युञ्जयं महादेवं, नमामि शिवशङ्करम् ॥"
मराठी अनुवाद:
जे स्मशानात वास करतात, ज्यांनी मृत्यूवर विजय मिळवला आहे, अशा महान देवाधिदेव शिवशंकरांना मी नतमस्तक होऊन वंदन करतो.
काव्यात्मक भावना: एक श्रद्धांजली
या उपक्रमाचे महत्त्व अधिक ठळकपणे मांडण्यासाठी आणि शिवचरणी नतमस्तक होण्यासाठी ही काव्यरचना समर्पक ठरेल:
"स्मशानातील शांततेत, शिवाचे हे ध्यान,
दुःखाच्या क्षणी मिळे, आत्म्याला समाधान.
अस्तित्वाच्या वाटेवरती, हाच खरा आधार,
अंत्य दर्शनासाठी येता, निवे मनाचा भार.
शिवचरणी नतमस्तक होऊन, साधे जीवन धन्य,
नश्वर या देहाच्या, अंती मिळे अरण्य."
मराठी अनुवाद:
स्मशानाच्या शांत वातावरणात हे शिवाचे ध्यान दुःखाच्या काळात मनाला शांतता प्रदान करते. आयुष्याच्या या प्रवासात हाच एक खरा आधार वाटतो, ज्यामुळे मनातील दुःखाचा भार हलका होतो. शिवचरणी नतमस्तक होताना जीवन धन्य झाल्याची अनुभूती येते आणि या नश्वर देहाच्या प्रवासाच्या अंती ईश्वरी शांततेचा अनुभव येतो.
कुडाळ नगरपंचायतीचा हा निर्णय संपूर्ण सिंधुदुर्ग जिल्ह्यासाठी आणि इतर स्वराज्य संस्थांसाठी एक 'मॉडेल' ठरू शकतो. स्मशानभूमीला केवळ अंतिम संस्काराचे ठिकाण न ठेवता, त्याला एका पावन आणि आध्यात्मिक स्थळामध्ये रूपांतरित करण्याची ही कृती अभिनंदनीय आहे. नगरपंचायतीने घेतलेला हा निर्णय कुडाळच्या वैभवात भर घालणारा असून, यामुळे समाजातील प्रत्येक घटकाचा दृष्टिकोन अधिक सकारात्मक झाला आहे, यात शंका नाही. खऱ्या अर्थाने ही मूर्ती म्हणजे कुडाळ शहराच्या अध्यात्मिक जाणीवेचे एक नवीन आणि तेजस्वी शिखर आहे.
