विशेष : ‘कोकणसाद’ नवदुर्गा मालिका

सिंधुदुर्गनगरी : लवू म्हाडेश्वर 

प्रशासनातील सर्वोच्च जबाबदारी सांभाळताना नियमांची शिस्त आणि निर्णयांची कठोरता आवश्यक असते; मात्र या सगळ्याच्या पलीकडे माणसाच्या भावना समजून घेणारे संवेदनशील मनही तितकेच महत्त्वाचे असते. महिला म्हणून नव्हे, तर स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून प्रत्येकाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन, आर्थिक स्वावलंबनातून आत्मविश्वास निर्माण करण्याचा संदेश, कलेशी असलेले घट्ट नाते आणि लोकसहभागातून विकास साधण्याची भूमिका… या विविध पैलूंमधून सिंधुदुर्गच्या जिल्हाधिकारी तृप्ती धोडमिसे यांचे व्यक्तिमत्त्व उलगडते. प्रशासकीय अधिकारी, संवेदनशील व्यक्ती आणि कलेवर प्रेम करणारी कलाकार अशा विविध भूमिका सांभाळताना स्वतःचे माणूसपण जपण्याचा त्यांचा प्रयत्न लक्षवेधी ठरतो.

नवरात्रोत्सवानिमित्त ‘कोकणसाद’च्या ‘नवदुर्गा’ विशेष मालिकेतून जिल्हाधिकारी तृप्ती धोडमिसे यांच्याशी साधलेल्या संवादातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पैलू समोर आले. हा संवाद केवळ एका महिला अधिकाऱ्याच्या यशाचा प्रवास सांगणारा नाही, तर स्वावलंबन, संवेदनशीलता, समानता आणि लोकाभिमुख प्रशासनाचा अर्थ उलगडणारा आहे.

शिक्षक दाम्पत्याच्या संस्कारांतून घडले स्वावलंबी व्यक्तिमत्त्व

पुण्यात वाढलेल्या तृप्ती धोडमिसे यांचे आई-वडील दोघेही शिक्षक. घरात एकत्र कुटुंबपद्धतीचे वातावरण आणि भावंडांसोबत वाढताना जबाबदारीची जाणीव निर्माण झाली. आई-वडील दोघेही नोकरी करत असल्यामुळे लहानपणापासून स्वतःची कामे स्वतः करण्याची सवय लागली. मुलगी म्हणून वेगळी वागणूक न देता, मुलांप्रमाणेच जबाबदाऱ्या स्वीकारण्याची शिकवण त्यांना घरातून मिळाली.

डॉक्टर किंवा इंजिनिअरच व्हायचे, असा दबाव पालकांनी त्यांच्यावर टाकला नाही. मात्र, मिळालेल्या बुद्धिमत्तेचा उपयोग करावा, स्वतःच्या पायावर उभे राहावे आणि आयुष्यातील जबाबदाऱ्या आत्मविश्वासाने स्वीकाराव्यात, हा संस्कार त्यांच्यावर झाला.

मराठी माध्यमातून शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी पुण्यातील शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयात (सीओईपी) प्रवेश घेतला. अभियांत्रिकीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर एल अँड टी या नामांकित कंपनीत त्यांची निवड झाली. उत्पादन क्षेत्रात सुमारे चार वर्षे काम करताना तांत्रिक ज्ञान, नियोजन, कार्यक्षमता आणि कामातील शिस्त यांचा अनुभव त्यांनी घेतला.

मात्र, स्वतःच्या कौशल्यांचा उपयोग अधिक व्यापक स्तरावर समाजासाठी करता येईल, ही जाणीव त्यांना अस्वस्थ करू लागली. कॉर्पोरेट क्षेत्रात काम करताना उत्पादन, गुणवत्ता, बाजारपेठ आणि नफ्याचे गणित महत्त्वाचे असते; सार्वजनिक प्रशासनात मात्र माणसे, त्यांच्या समस्या आणि बदलत्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता महत्त्वाची असते. या वेगळ्या कार्यक्षेत्राने त्यांना नागरी सेवेकडे वळण्याची प्रेरणा दिली.

अपयशातून सावरत यूपीएससीत देशात सोळावा क्रमांक

यूपीएससीचा प्रवास सोपा नव्हता. एका प्रयत्नात मुलाखतीपर्यंत पोहोचूनही अपेक्षित यश मिळाले नाही. या अपयशाचा त्यांच्यावर मानसिक परिणाम झाला. पुढील परीक्षेची तयारी करण्याची इच्छाही काही काळ हरवली. मात्र, या टप्प्यावर त्यांनी स्वतःला सावरले, नव्याने तयारी सुरू केली आणि अभ्यासाच्या पद्धतीत आवश्यक बदल केले.

उत्तरलेखनाचा दर्जा सुधारणे, उत्तर अधिक प्रभावीपणे मांडणे आणि तयारीचे नियोजन यावर त्यांनी लक्ष केंद्रित केले. अखेर २०१८ मध्ये यूपीएससी परीक्षेत त्यांनी देशात सोळावा क्रमांक मिळवला आणि महाराष्ट्रातून प्रथम क्रमांक मिळविण्याचा मान मिळवला. त्यांची भारतीय प्रशासकीय सेवेत (आयएएस) निवड झाली.

महाराष्ट्रातच काम करण्याची संधी मिळाल्याबद्दल त्या स्वतःला भाग्यवान मानतात. महाराष्ट्राचा भौगोलिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक विस्तार इतका मोठा आहे की वेगवेगळ्या भागांत काम करताना विविध प्रश्न समजून घेण्याची आणि अनेक चांगल्या व्यक्तींसोबत काम करण्याची संधी मिळते, असे त्या सांगतात.

नियमांसोबत माणसाच्या भावनाही समजून घेणारी अधिकारी

प्रशासनात काम करताना नागरिकांच्या तक्रारी, मागण्या आणि आंदोलनांना सामोरे जावे लागते. प्रत्येक मागणी नियमांनुसार मान्य करता येईलच असे नाही. तरीही, एखाद्या व्यक्तीचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे आणि त्याच्या समस्येचे गांभीर्य समजून घेणे, ही अधिकाऱ्याची महत्त्वाची जबाबदारी असल्याचे धोडमिसे मानतात.

मुलाखतीत त्यांनी एका आंदोलनातील अनुभव सांगितला. एका मुलाच्या प्रश्नावरून आंदोलन सुरू असताना संबंधित आईची भेट झाल्यावर ती त्यांना मिठी मारून रडू लागली. त्या क्षणाने त्यांच्या मनावर ठसा उमटवला. प्रशासनाच्या दृष्टीने एखादा विषय हा फाईलवरील प्रश्न असू शकतो; परंतु संबंधित कुटुंबासाठी तो भावनिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा असतो, याची जाणीव या प्रसंगातून अधिक ठळक झाली.

“समोरची व्यक्ती काय सांगते, एवढेच ऐकणे पुरेसे नाही; तिच्या जागी स्वतःला ठेवून तिच्या समस्येची तीव्रता समजून घेणे आवश्यक आहे,” हा त्यांच्या विचारांचा गाभा आहे. नियमांमुळे एखादी मागणी पूर्ण करता येत नसली, तरी संबंधित व्यक्तीचे म्हणणे गांभीर्याने ऐकले जात आहे, याची जाणीव तिला करून देणे गरजेचे आहे. मानवी संवेदनशीलता जिवंत ठेवूनच प्रभावी प्रशासन करता येते, असा त्यांचा अनुभव आहे.

लोकप्रतिनिधी आणि प्रशासन यांच्यातील समन्वय महत्त्वाचा

प्रशासन हे सामान्य नागरिक आणि लोकप्रतिनिधी यांच्यातील महत्त्वाचा दुवा आहे. लोकप्रतिनिधी हे जनतेने निवडून दिलेले असल्यामुळे त्यांच्याशी समन्वय राखणे, त्यांच्या माध्यमातून समोर येणाऱ्या प्रश्नांचा विचार करणे आणि योग्य मार्गाने ते सोडविण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक असल्याचे धोडमिसे सांगतात.

धुळे आणि सांगली येथे काम करतानाही त्यांना लोकप्रतिनिधींच्या सहकार्याचे अनुभव आले. प्रशासन आणि लोकप्रतिनिधी यांनी एकमेकांना विरोधी बाजू समजण्याऐवजी विकासाच्या समान उद्देशाने काम केले, तर निर्णय अधिक परिणामकारक ठरतात. लोकप्रतिनिधी स्थानिक प्रश्नांची माहिती देतात, तर प्रशासनाकडे नियम, योजना आणि अंमलबजावणीची यंत्रणा असते. या दोन्ही बाजूंचा योग्य समन्वय झाल्यास प्रश्न अधिक कार्यक्षमतेने सुटू शकतात.

डिजिटल संवादामुळे नागरिकांना अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचणे सोपे झाले असले, तरी त्यातून अवास्तव अपेक्षा, नकारात्मकता आणि अनावश्यक दबावही निर्माण होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत स्वतःची मानसिक ताकद टिकवणे, सहकाऱ्यांचे मनोबल कमी होऊ न देणे आणि कामाची प्रेरणा जिवंत ठेवणे, हेही प्रशासकीय आव्हान असल्याचे त्या स्पष्ट करतात.

सिंधुदुर्गचे प्रश्न वेगळे; विकासाची दिशा स्थानिक गरजांनुसार

सांगलीतील कार्यकाळानंतर सिंधुदुर्ग जिल्हाधिकारीपदाची नियुक्ती अचानक झाली. कोकणात यापूर्वी काम करण्याची संधी मिळाली नव्हती. मात्र, महाराष्ट्रातील सुंदर पर्यटन जिल्ह्यात काम करण्याची संधी मिळाल्याचा आनंद त्यांना होता.

सिंधुदुर्गमध्ये आल्यानंतर जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, सामाजिक संस्कृती, लोकजीवन आणि आर्थिक व्यवहार यांची वैशिष्ट्ये त्यांच्या लक्षात आली. अनेक ठिकाणी गावातील मुख्य वस्तीपासून शेतीची जमीन दूर असते; सिंधुदुर्गमध्ये मात्र अनेक कुटुंबे वाड्यावाड्यांमध्ये विखुरलेली आहेत. त्यामुळे रस्ते, पाणी आणि इतर मूलभूत सुविधा प्रत्येक वस्तीपर्यंत पोहोचवण्याचे आव्हान वेगळे आहे.

शेतीबरोबरच पर्यटन आणि मत्स्यव्यवसाय हे जिल्ह्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. स्थानिक लोकांना केवळ सर्वसाधारण विकासाच्या संकल्पना लागू करण्याऐवजी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांशी जोडलेले उद्योग, पर्यटनावर आधारित रोजगार आणि मत्स्यव्यवसायाला पूरक संधी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचे त्यांचे मत आहे.

“मी फार मोठे स्वप्न ठरवून त्यानुसार सर्वांनी काम करावे, असे मानत नाही. माझ्या हातात असलेले काम कार्यक्षमतेने करणे, लोकप्रतिनिधींच्या प्राधान्यक्रमानुसार प्रश्न मार्गी लावणे आणि जिल्ह्याची कामगिरी चांगली ठेवणे मला अधिक महत्त्वाचे वाटते,” अशा आशयाची भूमिका त्या मांडतात.

कार्यालयातूनही दिसते सिंधुदुर्गचे पर्यटनवैभव

जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या नूतनीकरणावेळी कार्यालयाची रचना जिल्ह्याच्या ओळखीशी जोडण्याची कल्पना त्यांनी मांडली. समुद्राचे प्रतीक असलेला निळा रंग, सिंधुदुर्ग किल्ल्याची त्रिमितीय कलाकृती आणि जिल्ह्यातील प्रसिद्ध पर्यटनस्थळांची चित्रे यांचा त्यात समावेश करण्यात आला.

जिल्ह्यात बाहेरून येणाऱ्या व्यक्तीला कार्यालयात प्रवेश करताच सिंधुदुर्गची ओळख व्हावी, पर्यटनस्थळांविषयी उत्सुकता निर्माण व्हावी आणि जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक व नैसर्गिक वैभवाची जाणीव व्हावी, हा त्यामागील विचार होता.

या कामासाठी वास्तुविशारदासोबत चर्चा करून सुमारे चार ते पाच महिने प्रयत्न करण्यात आले. कार्यालयाला भेट देणाऱ्या एका ब्रिटिश नागरिकानेही तेथील सजावटीचे आणि जिल्ह्याची ओळख करून देणाऱ्या कलाकृतींचे कौतुक केल्याचा अनुभव त्यांनी सांगितला. एखाद्या शासकीय कार्यालयातूनही पर्यटनाला प्रोत्साहन देण्याची संधी मिळू शकते, हे या संकल्पनेतून दिसून येते.

लोककला, संगीत आणि निसर्गाशी जोडलेले सिंधुदुर्गचे जीवन

सिंधुदुर्गच्या लोकजीवनातील सांस्कृतिक समृद्धीनेही धोडमिसे प्रभावित झाल्या आहेत. गावोगावी संगीत, वाद्ये आणि स्थानिक कलांविषयी असलेली आवड त्यांना भावते. आर्थिक समृद्धीबरोबरच सांस्कृतिक समृद्धी आणि मानसिक समाधान यांनाही महत्त्व आहे, असे त्यांचे निरीक्षण आहे.

कला, क्रीडा आणि सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये तरुणांची ऊर्जा सकारात्मक दिशेने वळू शकते. स्थानिक संस्कृतीशी जोडलेले राहणे, निसर्गाशी नाते जपणे आणि समाजातील सकारात्मक गोष्टींमध्ये सहभागी होणे यामुळे समाजजीवन अधिक समृद्ध होऊ शकते, असा त्यांचा दृष्टिकोन आहे.

आर्थिक स्वावलंबनातून वाढतो आत्मविश्वास

महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनाचा विषय धोडमिसे यांच्या विचारविश्वात विशेष महत्त्वाचा आहे. मात्र, त्या या विषयाकडे केवळ महिलांच्या प्रश्नाच्या चौकटीतून पाहत नाहीत. प्रत्येक व्यक्तीने शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे, असे त्या मानतात.

स्वतःच्या हातात पैसे असणे म्हणजे केवळ आर्थिक क्षमता नव्हे; त्यातून आत्मविश्वास वाढतो, निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित होते आणि समाजात स्वतंत्रपणे वावरण्याची ताकद मिळते. आर्थिक स्वातंत्र्य नसल्यास एखादी व्यक्ती इतरांवर अवलंबून राहते आणि तिच्या निर्णयक्षमतेवरही परिणाम होऊ शकतो, असे त्या सांगतात.

महिलांना उच्च पदावर पोहोचल्यानंतरही त्यांच्या कामाकडे अधिकारी म्हणून पाहण्याऐवजी महिला म्हणून पाहिले जाते. घर, शाळा आणि समाजातून लहानपणापासून मुलगा-मुलगी यांच्यात वेगळेपणा दाखवणारे संस्कार होत राहिल्यामुळे ही मानसिकता सहजपणे रुजते. त्यामुळे स्त्री-पुरुष समानतेचा विचार घरापासूनच रुजवणे गरजेचे आहे.

त्यांच्या मते, ही केवळ प्रशासकीय उपाययोजनांनी सुटणारी समस्या नाही. समानतेचे विचार समाजात रुजवण्यासाठी सातत्यपूर्ण सामाजिक परिवर्तन आणि व्यापक जनजागृती आवश्यक आहे.

अधिकारीपदाच्या पलीकडे नृत्याची ओढ

प्रशासकीय कामाच्या व्यापातही धोडमिसे यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील कलाकार जिवंत आहे. लहानपणापासून त्यांना नृत्याची आवड असून, संधी मिळेल तेव्हा त्या मंचावर सादरीकरण करण्याचा प्रयत्न करतात. महाराष्ट्राच्या लावणीविषयी त्यांना विशेष आत्मीयता आहे. औपचारिक प्रशिक्षण नसतानाही निरीक्षणातून लावणी सादर करण्याची कला त्यांनी आत्मसात केली.

२०२२ मधील एका शासकीय कार्यक्रमातील त्यांच्या लावणी सादरीकरणाचे कौतुक झाले. त्यानंतर त्यांनी कथक शिकण्यास सुरुवात केली. कथकच्या पाच परीक्षा पूर्ण केल्याचे त्यांनी मुलाखतीत सांगितले. पुढे विशारद होण्याचीही त्यांची इच्छा आहे. याशिवाय हार्मोनियम वाजवणे, क्रिकेट खेळणे आणि सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होणे या गोष्टींमध्येही त्यांना रस आहे.

“अधिकारीपदाचा एक मुखवटा असतो; पण आपण माणूस आहोत, हे जाणवून देणाऱ्या गोष्टी म्हणजे आपली कला, संस्कृती आणि छंद,” हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वाचा पैलू आहे. कामाच्या व्यापामुळे वाचन आणि नृत्यासाठी पूर्वीसारखा वेळ मिळत नसला, तरी स्वतःच्या आवडी जपण्याचा त्या प्रयत्न करतात.

सोशल मीडियावरील ट्रोलिंगबाबत बोलताना प्रसिद्ध व्यक्तींना सहज लक्ष्य केले जाते, असे त्या नमूद करतात. नकारात्मकतेचा त्रास होत असल्यास स्वतःची मानसिक तयारी होईपर्यंत सोशल मीडियापासून दूर राहणे, हा त्यांनी स्वीकारलेला दृष्टिकोन आहे.

दुष्काळसदृश परिस्थितीवर लोकसहभागातून मात करण्याचा प्रयत्न

सिंधुदुर्ग हा राज्यातील सर्वाधिक पाऊस पडणाऱ्या जिल्ह्यांपैकी एक असला, तरी मुलाखतीच्या वेळी यंदा पावसाचे प्रमाण अपेक्षेपेक्षा कमी राहिल्याने भातशेती आणि आगामी पाणीटंचाईबाबत चिंता निर्माण झाली होती. जिल्ह्यातील परिस्थितीचे मूल्यमापन करून प्रशासनाने संभाव्य संकटाला सामोरे जाण्यासाठी नियोजन सुरू केले.

पाण्याचे स्रोत टिकवणे, पावसाचे वाहून जाणारे पाणी अडवणे आणि जमिनीत जिरवणे यासाठी जलसंधारणाच्या कामांना गती देण्यात आली. जिल्हाधिकारी धोडमिसे यांनी सांगितल्यानुसार, लोकसहभागातून दहा दिवसांत पाच हजारांहून अधिक बंधारे उभारण्यात आले आहेत आणि ही संख्या वाढत आहे.

या मोहिमेत जिल्हा परिषद, लोकप्रतिनिधी, ग्रामपंचायती, सामाजिक संस्था, स्वयंसेवी संघटना आणि नागरिकांनी सहभाग घेतला. लोकप्रतिनिधींनी परिस्थितीचे गांभीर्य समजून घेऊन स्थानिक पातळीवर जनजागृती केल्याचा फायदा झाला, असे त्या सांगतात.

या उपक्रमाकडे त्या केवळ पाणीटंचाईवरील उपाय म्हणून पाहत नाहीत. सिंधुदुर्गचे नैसर्गिक सौंदर्य, झाडे, प्राणी, पक्षी आणि पर्यटन यांचे अस्तित्व टिकवण्यासाठीही पाणी आवश्यक आहे. निसर्गाचे संवर्धन झाले तर जिल्ह्याची ओळख आणि पर्यटनाचे आकर्षण टिकवण्यास मदत होईल, हा त्यामागील व्यापक विचार आहे.

अपेक्षेपेक्षा अधिक प्रतिसाद देणाऱ्या सिंधुदुर्गवासीयांविषयी त्यांनी समाधान व्यक्त केले. प्रशासनाने पुढाकार घेतला, लोकप्रतिनिधींनी साथ दिली आणि नागरिकांनी प्रत्यक्ष कामात सहभाग घेतला, तर सामूहिक प्रयत्नांतून मोठे बदल घडवता येतात, हा विश्वास या मोहिमेतून दृढ झाल्याचे त्यांच्या भूमिकेतून जाणवते.

संवेदनशीलता, स्वावलंबन आणि सेवाभावाचा संदेश

तृप्ती धोडमिसे यांच्या प्रवासात अभियांत्रिकीपासून कॉर्पोरेट क्षेत्रापर्यंत, तेथून यूपीएससी आणि भारतीय प्रशासकीय सेवेत प्रवेशापर्यंतची जिद्द आहे. मात्र, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख केवळ यशाच्या टप्प्यांपुरती मर्यादित राहत नाही. लोकांचे म्हणणे समजून घेणे, नियमांच्या चौकटीत मानवी संवेदनशीलता जपणे, महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचा आग्रह धरणे, कला आणि संस्कृतीशी जोडलेले राहणे आणि विकासाच्या प्रक्रियेत लोकसहभागाला महत्त्व देणे, हे त्यांचे वेगळेपण अधोरेखित करते.

‘नवदुर्गा’ मालिकेच्या निमित्ताने समोर आलेला त्यांचा प्रवास एक महत्त्वाचा संदेश देतो—पद कितीही मोठे असले, तरी व्यक्तीचे खरे सामर्थ्य तिच्या संवेदनशीलतेत, स्वावलंबनात आणि इतरांसाठी काहीतरी करण्याच्या वृत्तीत असते. अधिकारीपदाची जबाबदारी सांभाळताना कलाकार मन जपणारी आणि प्रशासनात माणुसकीला स्थान देणारी जिल्हाधिकारी तृप्ती धोडमिसे यांची ही वाटचाल निश्चितच प्रेरणादायी आहे.